وضعیت کلان اقتصادی ایران

وضعیت کلان اقتصادی ایران — آبان ۱۴۰۴

چکیده: در آبان ۱۴۰۴، اقتصاد ایران در مواجهه با فشار تورم بالا، کاهش رشد اقتصادی، کسری بودجه و افزایش فشار معیشتی قرار دارد. گزارش شاخص‌های کلان — به‌ویژه تورم و رشد اقتصادی — نشان می‌دهد اقتصاد در شرایطی شکننده است؛ شرایطی که اگر مدیریت نشود می‌تواند ثبات اقتصادی و معیشت مردم را به خطر بیندازد.

۱. تورم و وضعیت قیمت‌ها

• طبق گزارش مرکز آمار ایران (SCI)، در آبان ۱۴۰۴ شاخص قیمت مصرف‌کننده (CPI) به عدد ۴۱۷.۵ رسید. Ghatreh+2ایرنا+2

• نرخ «تورم نقطه‌به‌نقطه» (مقایسه با آبان ۱۴۰۳) ۴۹.۴٪ ثبت شد. یعنی خانوارها به‌طور متوسط حدود نیم بیشتر برای سبد کالاها و خدمات مشابه می‌پردازند. Entekhab+2Tasnim News+2

• نرخ «تورم سالانه» (۱۲-ماهه منتهی به آبان) نیز ۴۰.۴٪ اعلام شد؛ افزایشی نسبت به ماه قبل. ایرنا+1

• تورم ماهانه در آبان برابر ۳.۴٪ بود. گروه «خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها» با تورم ماهانه ۴.۷٪ بیشترین فشار را داشت؛ کالاها و خدمات غیرخوراکی/خدمات با ۲.۶٪ تورم ماهانه همراه بودند. رکنا+1

• گروه خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها جزء سخت‌ترین بخش‌ها بودند: تورم نقطه‌به‌نقطه آنها ۶۶.۲٪ بود — یعنی مواد اولیه خوراکی به شدت گران شده‌اند. زومیت+1

پیامد: این ارقام نشان می‌دهند هزینه زندگی خانوارها بشدت بالا رفته — به‌ویژه برای اقلام اساسی خوراکی — که فشار بر معیشت، کاهش قدرت خرید و تورم انتظاری را افزایش می‌دهد. این وضعیت به‌ویژه برای دهک‌های پایین درآمدی نگران‌کننده‌تر است. Akhbarin Khabar+2رکنا+2

۲. رشد اقتصادی و وضعیت تولید

• بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، رشد اقتصادی محقق‌شده در سال ۱۴۰۳ حدود ۳.۱٪ بوده است؛ اما برای نیمه نخست ۱۴۰۴ رشد اقتصادی «منفی ۰.۳٪» تخمین زده شده است. Entekhab

• همچنین گزارش رسمی نشان داد در بهار ۱۴۰۴ رشد اقتصادی (بدون نفت) منفی ۰.۱٪ بوده است. تجارت نیوز+1

• این وضعیت به معنای رکود نسبی در بخش‌های تولید و صنعت است و گویای کاهش فعالیت‌های اقتصادی در سال جاری نسبت به گذشته می‌باشد. تجارت نیوز+1

پیامد: کاهش رشد اقتصادی همراه با تورم بالا — ترکیب نامطلوبی که هم تولید را تحت فشار می‌گذارد و هم معیشت مردم را دشوارتر می‌کند. رکود در تولید و فعالیت اقتصادی خطر افزایش بیکاری، کاهش سرمایه‌گذاری و پس‌روی در معیشت عمومی را به‌همراه دارد.

۳. کسری بودجه، تراز مالی و ریسک سیاستگزاری

• گزارش‌های اخیر نشان می‌دهد کسری بودجه سال ۱۴۰۴ به‌عنوان یکی از «زنگ خطرها» برای اقتصاد ایران مطرح شده است. اخبار اقتصادی ایران – اکو نیوز+1

• کاهش درآمدهای نفتی، فشار تحریم‌ها، محدودیت‌های تجاری و شوک‌های اقتصادی از عوامل مؤثر در افت تراز مالی و کسری بودجه برشمرده می‌شوند. ساعت ۲۴+1

• دشواری در تأمین منابع و کسری بودجه، فضای سیاستگذاری را تنگ کرده و امکان اتخاذ سیاست‌های حمایتی گسترده برای کنترل تورم یا تقویت تولید را کاهش داده است.

پیامد: کسری بودجه و کاهش منابع دولت می‌تواند منجر به تشدید تورم (از طریق استقراض و افزایش نقدینگی)، کاهش پوشش حمایتی برای اقشار آسیب‌پذیر، و افت سرمایه‌گذاری عمومی شود — مسائلی که ثبات کلان اقتصادی را در معرض خطر قرار می‌دهند.

۴. ارتباط بین تورم، رکود و معیشت: بحران ترکیبی

با ترکیب تورم بالا (که هزینه زندگی را افزایش می‌دهد) با رشد منفی یا بسیار ضعیف (که درآمد، اشتغال و قدرت خرید را کاهش می‌دهد)، اقتصاد ایران در آبان ۱۴۰۴ با بحران ترکیبی مواجه است:

• از یک سو هزینه‌های روزمره خانوارها (خوراک، مسکن، خدمات) بالا رفته است.

• از سوی دیگر توان خرید و درآمد واقعی خانوارها کاهش یافته — بنابراین رفتار مصرفی تغییر کرده، تقاضا کاهش یافته و فشار بر بازار کالا و خدمات دیده می‌شود.

• این وضعیت افزون بر فشار معیشتی، می‌تواند نارضایتی اجتماعی، افزایش فقر و نابرابری درآمدی را تشدید کند.

۵. چشم‌انداز کوتاه‌مدت: ریسک نزول بیشتر و سناریوهای پیش‌رو

چند پیش‌بینی و نشانه وجود دارد که اقتصاد در آینده نزدیک ممکن است با مشکلات بیشتری روبرو شود:

• بر اساس گزارش‌های بین‌المللی (مثل بانک جهانی)، برای سال‌های ۱۴۰۴–۱۴۰۵، کاهش رشد اقتصادی و ادامه فشار تورمی پیش‌بینی می‌شود. خبرآنلاین+2Fararu | فرارو+2

• تداوم کسری بودجه و فشار بر بودجه دولت ممکن است سیاست‌های حمایتی را محدود کند و باعث شود خانوارها و بخش خصوصی بیشتر تحت فشار قرار گیرند.

• بدون اصلاحات ساختاری — مانند کنترل نقدینگی، بازگرداندن ثبات نرخ ارز، سیاست‌های حمایتی برای دهک‌های پایین، و تقویت تولید — این روند می‌تواند به «اقتصاد بحران» تبدیل شود: کاهش سرمایه‌گذاری، افت تولید، افزایش بیکاری و تشدید نابرابری.

۶. جمع‌بندی و پیام برای سیاست‌گذاران

• آبان ۱۴۰۴ نقطه‌ای مهم در اقتصاد کشور است: تورم به سطحی رسیده که معیشت بسیاری از خانوارها را به خطر انداخته؛ در حالی که رشد و تولید توان مقابله با این فشار را ندارند.

• اگر سیاست‌گذار با تأخیر یا واکنش ناکافی مواجه شود، ترکیب تورم و رکود می‌تواند به «بحران عمیق اقتصادی–اجتماعی» منجر شود: فقر، نارضایتی عمومی، فشار بر خدمات عمومی و کاهش سرمایه‌گذاری.

• بنابراین، سیاست‌های فوری و مؤثر ضروری‌اند؛ از جمله: مهار تورم از طریق کنترل نقدینگی و سیاست پولی، پشتیبانی از تولید و اشتغال، هدف‌گذاری حمایت از اقشار آسیب‌پذیر و اصلاح ساختار بودجه و مالیات.

• در عین حال، شفافیت در ارائه آمار، ثبات سیاست‌ها و پیش‌بینی پذیری برای فعالان اقتصادی اهمیت زیادی دارد تا اعتماد عمومی بازگردد و سرمایه‌گذاری تهدیدنشده ادامه یابد.

منابع

• گزارش تورم آبان ۱۴۰۴ – مرکز آمار ایران / رسانه‌ها رکنا+3Tasnim News+3ایرنا+3

• گزارش رشد اقتصادی سال ۱۴۰۳ و نیمه نخست ۱۴۰۴ – مرکز پژوهش‌های مجلس Entekhab+1

• گزارش کسری بودجه ۱۴۰۴ و تحلیل تأثیر آن بر اقتصاد کلان اخبار اقتصادی ایران – اکو نیوز+1

• پیش‌بینی‌های بین‌المللی برای رشد و تورم ایران – بانک جهانی و منابع وابسته Fararu | فرارو+2خبرآنلاین+2