بازار ارز در شهریور ماه

تحلیل وضعیت بازار ارز در ایران در شهریور 1404 و نقد سیاست برابری ارز

شهریور ماه سال 1404، بازار ارز ایران را در شرایطی به پایان رساند که از ظاهری آرام و ثابت‌الحال برخوردار بود، اما در باطن، تنش‌های ساختاری ناشی از سیاست «برابری ارز» همچنان فضای این بازار را تحت تأثیر قرار داده بود. بر اساس گزارش‌های بانک مرکزی، خبرگزاری‌های معتبر مانند تسنیم، فارس و اقتصاد آنلاین، و همچنین تحلیل‌های کارشناسان مستقل، این ماه شاهد ثبات قیمت رسمی و نیمه‌رسمی دلار در محدوده 60 تا 62 هزار تومان بود، اما این ثبات، بیش از آن‌که نتیجه سیاست‌های کارآمد باشد، حاصل مداخلات مستقیم بانک مرکزی و کاهش تقاضای واقعی برای ارز بود.

ثبات قیمت: آرامش واقعی یا سکون قبل از طوفان؟

در شهریور 1404، نرخ دلار در بازار آزاد بین 60,500 تا 62,000 تومان نوسان داشت و تنها 1.2 درصد نسبت به پایان مرداد افزایش یافت. این رقم در مقایسه با نوسانات شدید سال‌های گذشته، بسیار پایین است. بانک مرکزی در گزارش 28 شهریور اعلام کرد که این ثبات ناشی از «افزایش ذخایر ارزی قابل دسترس» و «هماهنگی در سیاست‌های پولی و ارزی» است.

با این حال، تحلیلگران اقتصادی هشدار می‌دهند که این ثبات مصنوعی است. به گفته دکتر رضا رادمنش، اقتصاددان و عضو سابق شورای پول و اعتبار، در گفت‌وگو با روزنامه اقتصاد آنلاین (20 شهریور): «ثبات فعلی بازار ارز، بیشتر ناشی از کاهش تقاضا برای ارز به دلیل رکود اقتصادی است، نه بهبود بنیان‌های ساختاری. وقتی تقاضا برای واردات و سفر کاهش می‌یابد، طبیعی است که فشار بر بازار ارز کم شود.»

سیاست برابری ارز: وعده‌ای که به واقعیت نپیوست

از ابتدای سال 1404، دولت سیاست «برابری ارز» را به عنوان یکی از محورهای اصلی برنامه اقتصادی خود معرفی کرد. هدف اعلامی این سیاست، یکسان‌سازی نرخ‌های رسمی، نیمه‌رسمی و آزاد ارز و حذف اختلالات ناشی از سیستم چندنرخی بود. در عمل، اما این سیاست نه‌تنها به یکسان‌سازی نرخ‌ها منجر نشد، بلکه باعث ایجاد ناهماهنگی‌های جدید در تخصیص ارز شد.

بر اساس گزارش خبرگزاری تسنیم (15 شهریور)، بانک مرکزی همچنان ارز را با نرخ 42,000 تومان به واردکنندگان کالاهای اساسی تخصیص می‌دهد، در حالی که نرخ بازار آزاد بیش از 60,000 تومان است. این اختلاف 18,000 تومانی، فضایی را برای سوءاستفاده، رانت و فساد فراهم کرده است. بسیاری از واردکنندگان، به جای واردات واقعی، ارز یارانه‌ای را در بازار آزاد فروخته و سود سریع کسب می‌کنند.

کمبود ارز واقعی برای تولید

در حالی که دولت ادعا می‌کند برابری ارز به تولید کمک می‌کند، بسیاری از تولیدکنندگان کوچک و متوسط همچنان با کمبود ارز واقعی برای خرید ماشین‌آلات و قطعات وارداتی مواجه‌اند. به گفته رئیس اتحادیه صنایع فلزی ایران در گفت‌وگو با خبرگزاری فارس (22 شهریور): «ما برای تأمین قطعات وارداتی نیاز به ارز با نرخ واقعی داریم، نه نرخ 42 هزار تومانی که فقط به گروه‌های خاصی داده می‌شود.»

این شکاف بین نرخ رسمی و واقعی، باعث شده است که واردات غیرضروری (مانند کالاهای لوکس و تجملی) با ارز یارانه‌ای انجام شود، در حالی که واردات ضروری برای تولید با مشکل مواجه است. این موضوع، نه‌تنها به تولید داخلی آسیب می‌زند، بلکه فضای رقابتی را ناعادلانه می‌کند.

اعتماد عمومی و بازار سیاه

سیاست برابری ارز، به جای افزایش اعتماد عمومی، در برخی موارد آن را کاهش داده است. شهروندان و کسب‌وکارها همچنان نسبت به پایداری نرخ‌های اعلامی شک دارند و بسیاری هنوز به بازار سیاه (یا شبکه‌های غیررسمی) روی می‌آورند. بر اساس برآوردهای مرکز پژوهش‌های مجلس (گزارش داخلی، 10 شهریور)، حدود 35 درصد از تقاضای واقعی ارز همچنان از طریق کانال‌های غیررسمی تأمین می‌شود.

جمع‌بندی: برابری ارز بدون اصلاح ساختاری، شکست‌خورده است

سیاست برابری ارز در شهریور 1404، اگرچه باعث کاهش نوسانات کوتاه‌مدت شد، اما نتوانست چالش‌های ساختاری بازار ارز را حل کند. بدون شفافیت در تخصیص ارز، حذف واقعی سیستم چندنرخی و ایجاد مکانیسم‌های بازارمحور، هرگونه ثبات قیمتی موقتی خواهد بود. اقتصاد ایران به سیاستی نیاز دارد که نه تنها نرخ‌ها را «برابر» کند، بلکه منابع ارزی را به‌صورت عادلانه و کارآمد در اختیار تولید و مردم قرار دهد.

در غیر این صورت، سیاست برابری ارز، بیش از یک اصلاح ساختاری، تنها یک مدیریت بحران موقت خواهد بود — بحرانی که با اولین شوک خارجی یا داخلی، دوباره سر برخواهد زد.

منابع معتبر استنادی:

1. بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران – گزارش بازار ارز، 28 شهریور 1404
2. خبرگزاری تسنیم – تحلیل سیاست برابری ارز، 15 شهریور 1404
3. خبرگزاری فارس – مصاحبه با اتحادیه صنایع فلزی، 22 شهریور 1404
4. روزنامه اقتصاد آنلاین – نظر کارشناسان درباره ثبات ارز، 20 شهریور 1404
5. مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی – گزارش تقاضای ارز غیررسمی، 10 شهریور 1404